काठमाण्डौं — लामो समयसम्म पढ्दा, सोच्दा वा निर्णय लिनुपर्दा दिमाग किन थाक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर वैज्ञानिकहरूले अझ स्पष्ट रूपमा पत्ता लगाएका छन्। हालै गरिएको एक अध्ययनले मानसिक थकान केवल अनुभूति मात्र होइन, दिमागभित्र हुने जैविक प्रक्रियासँग प्रत्यक्ष जोडिएको अवस्था भएको निष्कर्ष निकालेको छ।
अनुसन्धानका अनुसार निरन्तर ध्यान, जटिल सोच र निर्णय प्रक्रियामा संलग्न हुँदा दिमागका न्युरोनहरू बढी सक्रिय हुन्छन्। यस क्रममा दिमागले धेरै ऊर्जा खर्च गर्छ र केही रासायनिक परिवर्तनहरू देखिन थाल्छन्। यही परिवर्तनले ध्यान घट्ने, निर्णय गर्न गाह्रो हुने र कामप्रति रुचि कम हुने जस्ता लक्षण देखिन थाल्छन्।
वैज्ञानिकहरूले मानसिक थकानलाई शरीरको सुरक्षात्मक संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। जसरी शारीरिक श्रमपछि शरीर थाकेर आराम माग्छ, त्यसरी नै दिमागले पनि अत्यधिक प्रयोग भएपछि ‘अब विश्राम चाहिन्छ’ भन्ने संकेत दिन्छ। यो प्रक्रिया दिमागलाई थप क्षतिबाट जोगाउने प्राकृतिक प्रणाली भएको अध्ययनले देखाएको छ।
अध्ययनले दिमागको ऊर्जा सन्तुलनमा ग्लुकोज र अन्य रासायनिक तत्वको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको उल्लेख गरेको छ। लामो समयसम्म निरन्तर काम गर्दा यस्ता तत्वको सन्तुलन बिग्रँदा मानसिक थकान बढ्ने देखिएको छ। यही कारण लामो समय पढाइ, अफिसको काम वा स्क्रिनमा केन्द्रित हुँदा दिमाग चाँडै थाक्ने गर्छ।
निद्रासँग मानसिक थकानको गहिरो सम्बन्ध रहेको पनि अध्ययनले देखाएको छ। दिमागले विश्राम अवस्थामा पनि शरीरको ठूलो हिस्सा ऊर्जा प्रयोग गर्ने भएकाले पर्याप्त निद्रा नपुग्दा मानसिक थकान झन् बढ्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। निद्राले दिमागलाई पुनः सन्तुलनमा ल्याउन मद्दत गर्ने भएकाले नियमित र गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक मानिन्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार मानसिक थकानलाई कमजोरीका रूपमा लिनु उपयुक्त हुँदैन। बरु यो दिमागले दिएको चेतावनी हो। यस्तो अवस्थामा कामको लय परिवर्तन गर्ने, छोटो विश्राम लिने, स्क्रिनबाट टाढा रहने र पर्याप्त निद्रा सुनिश्चित गर्ने उपाय प्रभावकारी हुने बताइन्छ।
समग्रमा, नयाँ अध्ययनले मानसिक थकानलाई वास्तविक जैविक कारण भएको अवस्था का रूपमा स्पष्ट गरेको छ। दिमागको क्षमता जोगाउन काम र विश्रामबीच सन्तुलन राख्नु आवश्यक रहेको सन्देश वैज्ञानिकहरूले दिएका छन्।
